Kariyer Planlama Bir Hedef Değil Yön Meselesi
Kariyer planlama, tek bir doğru meslek seçmek değil; becerilerini, değerlerini ve seçeneklerini değişen hayat koşullarında bilinçle yönetmektir birlikte.
İnsanlar kariyer planlama denince çoğu zaman önüne beş yıllık bir takvim koyup kesin cevaplar arıyor: Hangi pozisyona çıkacağım? Ne kadar kazanacağım? Hangi sektörde kalacağım? Oysa hayat, özellikle çalışma hayatı, bu kadar itaatkâr davranmıyor. Bir şirket küçülüyor, yeni bir teknoloji meslekleri dönüştürüyor, iyi görünen bir yöneticiyle çalışmak tahammül edilmez hâle geliyor ya da insan otuz beşinde, yıllardır uğruna emek verdiği hedefin kendisine artık hiç benzemediğini fark ediyor.
Sorun plan yapmak değil. Sorun, planı kendine verilmiş değişmez bir sözleşme sanmak. Kariyer, tek seferde doğru cevabı bulma sınavı değildir. Daha çok, elindeki imkânları, yetenekleri ve sorumlulukları görerek yön seçme pratiğidir.
Kariyer planlama neden çoğu zaman tıkanır?
Bir üniversite öğrencisini düşün. Bölümünü seçerken ailesinin beklentisi, puanının yettiği yerler ve iş bulma kaygısı etkili olmuş olabilir. Mezuniyet sonrası ilk işini alırken de temel önceliği deneyim kazanmak ya da faturalarını ödemek olur. Bu kararların hiçbiri başlı başına yanlış değildir. Fakat birkaç yıl sonra aynı kişi, seçtiği yolun kendi isteği mi yoksa şartların toplamı mı olduğunu sorgulamaya başlayabilir.
Bu sorgulama genellikle bir başarısızlık işareti sayılır. Değil. İnsan kendini ancak deneyim içinde daha net tanır. Masada mantıklı görünen bir iş, her sabah yapılması gerektiğinde başka bir anlam kazanır. Uzaktan cazip duran yöneticilik, sürekli çatışma çözmeyi; girişimcilik, belirsizlikle uzun süre arkadaş olmayı; yaratıcı bir alan ise görünmeyen emek ve tekrar tekrar reddedilmeyi gerektirebilir.
Bu nedenle iyi bir kariyer planı, yalnızca ne istediğini değil, neyin bedelini ödemeye hazır olduğunu da içerir. Daha yüksek gelir için daha yoğun bir tempo mu? Daha fazla özgürlük için daha düzensiz bir kazanç mı? Büyük bir kurumun kaynakları karşılığında daha sınırlı hareket alanı mı? Her tercih bir şey kazandırırken başka bir şeyden vazgeçirir. Planlama, bu takasları dürüstçe görmekle başlar.
Hedeften önce kendine bakmak
Kariyer hedefleri sıklıkla ödünç alınır. Sosyal medyada birinin terfisini, arkadaş grubunda birinin kurduğu şirketi veya ailenin saygı duyduğu bir mesleği görürsün. Sonra o görüntüyü kendi hayatının hedefi sanabilirsin. Ancak başkasının alkışlandığı yerde bulunmak, senin de orada iyi çalışacağın anlamına gelmez.
Kendine bakmak, romantik biçimde “tutkunu bul” demek değildir. Tutku bazen işin başında değil, emek verdikçe oluşur. Asıl mesele daha somut sorular sormaktır: Hangi problemlere sabırla kafa yoruyorsun? İnsanlar senden en çok hangi konuda yardım istiyor? Hangi işlerde zamanın nasıl geçtiğini fark etmiyorsun? Hangi çalışma biçimi seni sadece yoruyor, hangisi zor olsa da seni canlı tutuyor?
Bir becerinin sende olması, onu mesleğe dönüştürmen gerektiği anlamına da gelmez. Çok iyi sunum yapmak, her gün satış yapmayı seveceğin anlamına gelmeyebilir. İnsanlarla iyi iletişim kurmak, insan kaynaklarında çalışmak için tek başına yeterli değildir. Yetenek, ilgi, piyasa ihtiyacı ve hayat düzeni aynı noktada buluştuğunda daha sağlam bir yön oluşur.
Burada liyakat meselesi de var. Kendine inanmak kıymetlidir ama yalnızca özgüvenle meslek kurulmaz. Bir alanda değer üretmek istiyorsan, o değeri üretecek beceriyi inşa etmek gerekir. Sertifika, unvan ya da etkileyici bir profil fotoğrafı bunu tek başına yapmaz. İşini gerçekten iyi yapma arzusu, kariyerin en az konuşulan ama en dayanıklı sermayesidir.
Planı tek bir çizgi gibi görme
Eski kariyer anlatısı basitti: Oku, işe gir, yüksel, emekli ol. Bu yol hâlâ bazı mesleklerde mümkündür; özellikle uzmanlık ve kurum hafızası isteyen alanlarda istikrar büyük avantaj sağlayabilir. Fakat artık pek çok insanın hayatı bunun kadar düz ilerlemiyor. Bir çalışan uzmanlaşırken yan tarafta yeni bir beceri öğreniyor. Bir yönetici, daha anlamlı bulduğu bir alana geçmek için gelirinden geçici olarak vazgeçebiliyor. Bir girişimci, işi kapandıktan sonra kurumsal hayata dönüp öğrendiklerini farklı bir biçimde kullanabiliyor.
Bunlar savrulmak zorunda değildir. Savrulma, neden yön değiştirdiğini bilmeden her parlak fırsata koşmaktır. Esneklik ise değişen koşulları fark edip bilinçli biçimde rota güncellemektir.
Kariyer planlamayı bir merdiven yerine portföy gibi düşünmek daha gerçekçi olabilir. Mesleki becerilerin, ilişki ağın, itibarın, öğrenme kapasiten, finansal dayanıklılığın ve yaptığın işlerden çıkan somut sonuçlar bu portföyün parçalarıdır. Bir iş unvanını kaybedebilirsin; fakat öğrenme alışkanlığını, güven veren çalışma biçimini ve geliştirdiğin yetkinlikleri yanında taşırsın.
Bu bakış, özellikle iş değişikliği dönemlerinde insanı biraz daha sağlam tutar. Çünkü kimliğini yalnızca kartvizitine bağlamazsın. “Ben artık ne olacağım?” sorusunun yanına “Elimde hangi değeri yeniden kurabilecek malzeme var?” sorusunu koyarsın.
Kariyer planlama için üç katmanlı bir yaklaşım
Bir planın işe yaraması için kusursuz olması gerekmez. Güncellenebilir olması gerekir. Bunun için uzak, orta ve yakın geleceği birbirinden ayırmak işe yarar.
Uzak gelecek, bir unvandan çok yönle ilgilidir. Örneğin insanlara liderlik etmek, teknik bir alanda derinleşmek, bağımsız çalışmak, toplumsal faydası olan projelerde yer almak ya da uluslararası bir çalışma ortamında bulunmak isteyebilirsin. Bu yön, her kararın cevabını vermez ama gereksiz seçenekleri ayıklamaya yardım eder.
Orta vade, önümüzdeki bir ila üç yılda geliştirmek istediğin kapasiteyi gösterir. Belki veri analizi öğrenmen, müşteri yönetiminde deneyim kazanman, İngilizce iletişim becerini güçlendirmen veya sektöründe daha görünür işler üretmen gerekiyordur. Burada amaç, soyut bir arzuyu ölçülebilir emeğe çevirmektir.
Yakın vade ise haftaya ve bu aya bakar. Bir projede sorumluluk almak, portföyüne koyabileceğin bir çalışma çıkarmak, alanındaki bir uzmanla konuşmak, özgeçmişini güncellemek ya da iş yerinde geri bildirim istemek gibi küçük adımlar burada anlam kazanır. Büyük kararlar çoğu zaman küçük ve düzenli hareketlerin içinden çıkar.
Kendine şu dört soruyu yazılı olarak sormak, tahmin edilenden daha fazla şey açığa çıkarabilir:
- Bu yıl hangi becerim güçlenirse seçeneklerim gerçekten artar?
- Şu anki işimde öğrenmeye devam ediyor muyum, yoksa yalnızca alışkanlıkla mı kalıyorum?
- İstediğim hayat düzeni, hedeflediğim işin günlük gerçekliğiyle uyumlu mu?
- Bir yıl sonra pişman olmamak için bugün hangi konuşmayı yapmam gerekiyor?
Bu soruların cevapları ilk seferde temiz ve kesin olmayabilir. Zaten amaç kusursuz cevap bulmak değil, sisin içindeki bir sonraki adımı görmektir.
Korku her zaman yanlış yönü göstermez
Kariyer kararlarında korku çok etkilidir. İnsan bazen güvenli bir işte kalır çünkü risk almak istemez. Bazen de bulunduğu yerde kalmaya devam eder çünkü başarısız olursa başkalarına açıklama yapmaktan çekinir. Bu iki korku farklıdır ve ikincisi daha sinsi olabilir.
Her korkunun üstüne gitmek akıllıca değildir. Gelir sorumluluğu olan, sağlık ya da bakım yükü taşıyan biri için ani bir istifa, cesaret değil hesapsızlık olabilir. Öte yandan bütün şartlar “bir gün” daha uygun olsun diye beklemek de hayatı ertelemeye dönüşebilir. Aradaki farkı belirleyen şey, riskin hesabını yapmaktır.
Bunun için büyük bir kopuş yerine kontrollü denemeler yapılabilir. Geçmek istediğin alanda küçük bir proje üretmek, hafta sonu eğitim almak, gönüllü sorumluluk üstlenmek veya o işi gerçekten yapan insanlarla konuşmak, hayali gerçeklikle test eder. Bazı hayaller bu testte güçlenir. Bazıları da iyi ki zamanında denemişim dedirtir. İkisi de kayıp değildir.
Kariyerinin yönünü değiştirmek için önce hayatını yakıp yıkman gerekmez. Bazen yeni bir kapının anahtarı, mevcut hayatının içinde açtığın küçük bir çalışma alanıdır.
Şimdi asıl soru şu: Hedeflediğin unvanı mı istiyorsun, yoksa o unvanın sana vereceğini düşündüğün hayatı mı?
Doğru cevap, başkasının yolunda daha hızlı yürümek değil; kendi yönünü dürüstçe görüp ona emek vermektir.
No Comment! Be the first one.