Bir iş görüşmesinde, aile yemeğinde ya da gece herkes uyuduktan sonra akla düşen o soru farklı kılıklara girer: “Ben aslında ne yapıyorum?” Hayat amacı meselesi çoğu zaman böyle başlar. Büyük bir aydınlanma anıyla değil, yaptığın şeylerle içinden geçenler arasındaki mesafenin can sıkıcı biçimde görünür olmasıyla.
Bu soruya hemen cevap verememek bir eksiklik değil. Asıl sorun, hayat amacını sanki herkesin yirmili yaşlarında bulup çerçevelettiği, sonra da ömür boyu duvara asılı tuttuğu bir cümle gibi düşünmek. Hayat daha hareketli, insan daha çelişkili, koşullar ise daha değişken. Bir dönem seni ayakta tutan şey, başka bir dönemde sana dar gelebilir.
Hayat amacı tek bir meslek değildir
Hayat amacını iş unvanıyla karıştırmak kolaydır. “Doktor olmak istiyorum”, “girişim kuracağım”, “yönetici olacağım” ya da “sanatla uğraşacağım” demek kıymetli hedeflerdir. Fakat hedef ile amaç aynı şey değildir. Hedef, ulaşılacak bir noktadır. Amaç ise o noktaya giderken ve oradan sonra kararlarını etkileyen yön duygusudur.
Bir öğretmen için amaç yalnızca sınıfa girmek olmayabilir; öğrenme isteğini canlı tutmak olabilir. Bir girişimci için mesele şirket kurmak değil, insanların gerçek bir sorununu dürüstçe çözmek olabilir. Bir çalışan, yaptığı işte görünür bir etki yaratmak, ailesine güvenli bir hayat kurmak veya mesleğini hakkıyla icra etmek isteyebilir. Aynı pozisyonda bulunan iki insanın hayatla kurduğu bağ bambaşka olabilir.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü unvanlar, sektörler ve gelir düzeyleri değişebilir. Ama senin hangi tür problemi çözmek istediğin, hangi koşullarda kendine saygı duyduğun ve neyi korumak için emek vermeye razı olduğun daha kalıcı ipuçları verir.
Büyük cevap arayışı neden insanı kilitler?
Hayat amacı konusunda piyasada iki uç yaklaşım var. İlki, “Tutkunu bul, gerisi gelir” diyor. İkincisi ise “Para kazandırıyorsa yap, anlam sonra gelir” diye kestirip atıyor. İkisinin de içinde bir miktar gerçek var, ama ikisi de tek başına yetersiz.
Tutku, başlangıç için enerji sağlayabilir. Fakat her tutku mesleğe dönüşmez; dönüştüğünde de bazen eski keyfini kaybeder. Para ise bağımsızlık ve güvenlik sağlar. Ancak yalnızca gelir için sürdürülen bir hayat, özellikle insanın değerleriyle sürekli çatışıyorsa, zamanla pahalı bir anlaşmaya dönüşebilir.
İnsanları asıl kilitleyen şey, kusursuz cevabı bulma baskısıdır. “Yanlış seçim yaparsam yıllarım boşa gider” düşüncesi, karar vermeyi zorlaştırır. Oysa hayatın önemli kararlarının çoğu laboratuvar ortamında alınmaz. Önce bir adım atılır, sonra sonuç görülür, ardından yön düzeltilir.
Bir öğrenci bölüm seçerken, bir profesyonel iş değiştirirken ya da bir girişimci fikrini test ederken bütün geleceği garanti altına alamaz. Alabileceği şey, bir sonraki makul deneme için sorumluluktur. Hayat amacı çoğu zaman koltukta oturup düşünüldüğünde değil, bir şey yapıp sonuçları dürüstçe gözlemlediğinde netleşir.
Amaç, neyi yapabildiğinden çok neye katlandığınla ilgilidir
Herkes sevdiği işin peşinden gitmeyi konuşur. Daha az konuşulan soru şudur: Hangi zorluğa katlanmaya razısın?
Yazmak istiyorsan yalnızca yazma fikrini değil, yeniden yazmayı, eleştiriyi, belirsizliği ve bazen görülmemeyi de göze alman gerekir. Kendi işini kurmak istiyorsan özgürlük arzusunun yanında satış yapmayı, hesap vermeyi, nakit akışı kaygısını ve hatalı kararların maliyetini de taşırsın. Yönetici olmak istiyorsan yetki kadar zor konuşmaların, ekip içi gerilimlerin ve yalnız kararların da sorumluluğunu alırsın.
Bu karamsar bir bakış değil. Tam tersine, romantik sis dağıldığında daha sağlam seçim yapma ihtimalin artar. Bir şeyin zorluğu, onun yanlış olduğu anlamına gelmez. Fakat sırf dışarıdan parlak görünüyor diye bir yolu seçmek, insanı kendi hayatında figüran yapabilir.
Kendine şu soruyu sormak işe yarar: “Bu işin görünmeyen yüklerini bildiğim halde, hangi tarafı beni hâlâ çağırıyor?” Cevap her zaman net olmayabilir. Yine de bu soru, alkışın peşinden gitmekle anlamlı bir yükü seçmek arasındaki farkı görünür kılar.
Hayat amacı değerlerden ayrı düşünülemez
Bazı insanlar neden başarılı görünmelerine rağmen tatmin olmaz? Çünkü başarı ile değerler aynı çizgide ilerlemiyor olabilir. Çok para kazanmak, saygın bir unvan almak veya geniş bir çevre edinmek insanı mutlu edebilir. Ancak bunlar hangi bedellerle elde edildiğinde içini kemirmeye başlıyor?
Dürüstlük, bağımsızlık, aile, üretkenlik, adalet, merak, güvenlik, estetik, fayda, ustalık… Herkes bu değerleri aynı sıraya koymaz. Zaten koymak zorunda da değildir. Fakat sıralamanı bilmezsen, başkalarının öncelikleri senin hayatının direksiyonuna kolayca geçer.
Örneğin yüksek gelirli bir iş, sana maddi güvenlik sağlarken zamanını tamamen tüketiyorsa bu kötü bir tercih olmak zorunda değildir. Belki belli bir dönem için bilinçli bir takastır. Mesele, bu takası görmeden yapmak ve sonra neden yorulduğunu anlamamaktır. Hayat amacı bazen “Her şeyi istiyorum” cümlesinden değil, “Şu anda neyi feda etmeyeceğim?” sorusundan doğar.
Değerlerini davranışlarında ara
Değerler, insanın söylediği güzel kelimeler değildir; baskı altında yaptığı tercihlerdir. Ailene önem verdiğini söyleyip yıllardır onlarla konuşacak alan açamıyorsan, burada suçluluk üretmekten önce bir çelişkiyi kabul etmek gerekir. Öğrenmeye değer verdiğini söylüyor ama bütün boş vaktini otomatik alışkanlıklara teslim ediyorsan, niyetin ile düzenin birbirini taşımıyor demektir.
Bu farkı görmek rahatsız edicidir. Ama işe yarar. Çünkü hayat amacı, karakterin hakkında iyi hissetmeni sağlayan bir etiket değil; zamanını, dikkatini ve emeğini nasıl yönlendirdiğinin somut karşılığıdır.
Cevabı bulmak yerine küçük kanıtlar topla
Büyük bir karar vermeden önce hayatına küçük deneyler koyabilirsin. Bir alana merak mı duyuyorsun? O alan hakkında sadece içerik tüketme. Bir projede gönüllü ol, kısa bir eğitim al, o işi yapan biriyle konuş, küçük bir üretim yap. İnsan çoğu zaman düşünürken değil, sorumluluk aldığında ne istediğini daha iyi anlar.
Bunun için karmaşık bir plan gerekmiyor. Önümüzdeki birkaç hafta boyunca üç şeye dikkat etmen yeterli olabilir: Hangi uğraş sırasında zamanın nasıl geçtiğini unutuyorsun? Hangi sorunu görünce “Buna biri el atmalı” diye düşünüyorsun? Hangi işten sonra yorulsan bile kendini boşalmış değil, anlamlı biçimde tükenmiş hissediyorsun?
Bu sorular sihirli formül değildir. Bazen sevdiğin bir şeyde iyi olmayabilirsin. Bazen yeteneğin olan alan sana anlam vermeyebilir. Bazen de yaşam koşulları, istediğin denemeyi hemen yapmana izin vermez. Gerçekçi olmak, hayalinden vazgeçmek değildir; hayali taşımak için gereken yolu ve zamanı hesaba katmaktır.
Belki hayat amacın bugün tek bir cümleye sığmayacak. Belki önce borcunu kapatacak, sonra alan değiştirecek; önce ailene destek olacak, sonra kendi işine zaman ayıracaksın. Bu ertelemenin her zaman korkaklık olduğunu söylemek kolaydır. Oysa bazı sorumluluklar gerçektir. Önemli olan, geçici zorunlulukları kalıcı bir mazerete çevirmemektir.
Yön duygusu, mükemmel bir plan istemez
Hayat amacı bulmak, hayatını bir kere yazıp sonra hiç değiştirmemek değildir. İnsan yaşadıkça, kaybettikçe, öğrendikçe ve başkalarının hayatına gerçekten dokundukça farklılaşır. Dün seni heyecanlandıran şeyin bugün yetersiz gelmesi, tutarsız olduğun anlamına gelmez. Belki daha iyi bir soru sormaya başlamışsındır.
Yine de bu değişkenlik, her sıkıldığında yön değiştirmeyi haklı çıkarmaz. Her işin sıradan günleri vardır. Her ilişkinin, her mesleğin ve her girişimin sabır isteyen bir tarafı bulunur. Amaç, anlık heyecanla değil; tekrar eden seçimlerle, sınandığında da koruduğun değerlerle ve ürettiğin faydayla anlaşılır.
Kendine bugün şu soruyu sor: Hayatımda daha fazla yer açmak istediğim şey ne ve bunun için bu hafta hangi küçük sorumluluğu alacağım?
Amaç, uzakta seni bekleyen bir cevap olmayabilir. Belki de verdiğin dürüst kararların ardından yavaş yavaş oluşan yöndür.
