Bir sınavı geçememek, beklenen terfiyi alamamak, kurduğun işin müşteri bulamaması ya da çok güvendiğin bir ilişkinin bitmesi… O an insanın zihni genellikle tek bir cümle üretir: “Demek ki ben yetersizim.” Oysa başarısızlıktan sonra yapılacaklar listesinin ilk sırasında daha çok çalışmak ya da hemen yeni bir hedef koymak yoktur. Önce, yaşanan şey ile kendin hakkında verdiğin hükmü birbirinden ayırmak vardır.
Bu ayrım küçük görünür ama hayatın yönünü değiştirir. Çünkü bir proje başarısız olabilir; sen başarısız bir insan olmak zorunda değilsin. Bir karar kötü sonuç verebilir; karar verme kapasiten bütünüyle çöpe gitmiş olmaz. Bazen sorun emektir, bazen zamanlama, bazen bilgi eksikliği, bazen de gerçekten yanlış yerde ısrar etmektir. Hepsine aynı etiketi yapıştırmak, sadece daha fazla hata üretir.
Başarısızlıktan sonra yapılacaklar neden zor gelir?
Başarısızlık yalnızca planın bozulması değildir. İnsanın kendisiyle ilgili kurduğu hikâyeye dokunur. “Ben becerikliyim”, “Ben güvenilirim”, “Ben bu işi yapabilirim” dediğin yerde bir çatlak açar. Bu yüzden birçok kişi sonucu analiz etmek yerine ya hızla kaçmak ister ya da olayın içinde gereğinden uzun kalır.
Kaçan taraf, yeni bir işe atılarak eski yenilgiyi unutturmaya çalışır. Oysa aynı düşünme biçimiyle daha hızlı hareket etmek, bazen sadece daha hızlı duvara çarpmaktır. Diğer taraf ise günlerce, hatta aylarca “Nerede yanlış yaptım?” sorusunu çevirip durur. Bu da analiz değildir; çoğu zaman kendini cezalandırmanın daha entelektüel görünen halidir.
İhtiyaç duyulan şey, ne aceleyle telafi etmek ne de yenilgiyi kimliğe çevirmektir. Olan bitene dürüstçe bakabilecek kadar sakinleşmek gerekir.
1. Önce kaybın ne olduğunu doğru adlandır
“Başarısız oldum” çok büyük, çok belirsiz bir cümledir. Onun yerine daha somut bir cümle kurmayı dene: “Üç aylık satış hedefini tutturamadım.” “Başvurduğum pozisyon için yeterli deneyim göstermedim.” “Ürünü insanların gerçekten ihtiyaç duyduğu biçimde anlatamadım.”
Somutluk, moral bozmak için değil, düşünceyi işe yarar hale getirmek için gerekir. Bir girişimin kapanması ile o girişimcinin hiçbir şey öğrenememiş olması aynı olay değildir. Bir mülakatta elenmek ile o sektörde çalışamayacak olmak da aynı şey değildir.
Bazen kayıp yalnızca sonuçtur. Bazen para, zaman, itibar ya da güven de kaybedilmiştir. Bunları küçümsemenin faydası yok. “Her şey deneyim” sözü, özellikle faturalar birikmişken oldukça ucuz duyulabilir. Kayıp gerçekse, yasını tutmak da gerçektir. Fakat kaybı doğru adlandırmak, onun sınırlarını görmeyi sağlar. Sınırı olan şeyle mücadele edebilirsin.
2. Duygunu bastırma, kararını ona teslim etme
Hayal kırıklığı, öfke, utanç ve kıskançlık başarısızlıktan sonra ortaya çıkabilir. Özellikle çevrendekiler ilerlerken senin yerinde saydığını düşündüğün anlarda. Bu duyguların varlığı karakter zayıflığı değildir. Asıl mesele, direksiyona kimin geçtiğidir.
Öfkeliyken ortaklık bozmak, utanç içindeyken iş başvurularını bırakmak, kırılmışken herkese mesafe koymak kolaydır. Fakat geçici duygularla kalıcı kararlar vermek pahalıya mal olabilir. Kendine kısa bir bekleme alanı aç. Bu, ertelemek değil; kararın duygusal sis dağıldıktan sonra da anlamlı olup olmadığını görmektir.
Şunu sorabilirsin: “Şu an yaşadığım duygu bana neyi korumaya çalışıyor?” Utanç çoğu zaman kabul görme ihtiyacını, öfke haksızlığa uğrama hissini, üzüntü ise gerçekten önem verdiğin bir şeyi kaybettiğini anlatır. Duygu mesajdır; mahkeme kararı değil.
3. Hikâyeyi değil, kanıtı incele
Başarısızlık anında zihin senaryocu kesilir. Birkaç olumsuz sonucu alır ve bütün geleceğe yayar: “Kimse beni ciddiye almıyor”, “Piyasada şansım yok”, “Ben zaten insan yönetemem.” Bu cümleler güçlü hissettirdiği için ikna edici gelir. Ama çoğu zaman kanıt değil, yorumdur.
Daha faydalı olan, olayı üç parçaya ayırmaktır: Kontrol edebildiğin şeyler, etkileyebildiğin ama tek başına belirleyemediğin şeyler ve tamamen dışarıda kalanlar. Hazırlık düzeyin, iletişim biçimin, bütçen, zaman kullanımın ilk gruba girer. Müşterinin önceliği, yöneticinin tercihi veya ekonomik koşullar ise ikinci ya da üçüncü grupta olabilir.
Bu ayrım sorumluluktan kaçmak değildir. Tam tersine, sorumluluğu doğru yere koymaktır. Her şeyin kendi hatan olduğuna inanmak da bir tür kontrol yanılsamasıdır. Bazen iyi iş doğru zamanda görünmez. Bazen kötü bir karar şans eseri iyi sonuç verir. Hayat, performans değerlendirme tablosundan daha dağınıktır.
4. Geri bildirim iste ama hüküm isteme
Başarısızlıktan sonra insan iki uçtan birine savrulur: Ya hiç kimseye danışmaz ya da karşısına çıkan herkesin fikrini nihai gerçek sayar. İkisinin de riski var. Yakınların seni korumak için fazla nazik davranabilir. Rakiplerin ya da ilgisiz kişiler ise bağlamı bilmeden sert hükümler verebilir.
Bu yüzden doğru soruyu doğru kişiye sormak önemlidir. “Sence ben başarısız mıyım?” sorusu kimseye sorulacak iyi bir soru değildir. “Sunumun hangi bölümünde güven kaybettim?”, “Bu ürünün teklifinde müşterinin tereddüdü ne olabilir?”, “Bu mülakatta hangi deneyimim zayıf görünmüş olabilir?” soruları ise işe yarar.
Geri bildirim, özgüvenini başkasına emanet etmek değildir. Görmediğin kör noktaları fark etmek için kullanılan bir aynadır. Aynaya bakarsın; ama hayatını aynanın içindeki görüntü yönetmez.
5. Hata ile yanlış yönü ayır
Her başarısızlık “bir kez daha dene” demek değildir. Bazı girişimler daha fazla sabır ister; bazıları ise daha fazla zarar vermeden bırakılmalıdır. İşte cesaret ile inat arasındaki çizgi burada belirir.
Bir yöntemin çalışmaması, amacın yanlış olduğu anlamına gelmeyebilir. Örneğin istediğin alanda iş bulamıyorsan sorun yetenekten çok portföyün, çevren ya da başvuru stratejin olabilir. Fakat yıllardır seni tüketen, değerlerinle çelişen bir hedefin peşindeysen, yön değiştirmek yenilgi sayılmamalı.
Kendine şunu sor: “Bu iş zor olduğu için mi ilerlemiyor, yoksa doğru iş olmadığı için mi?” Cevap her zaman hemen gelmez. Yine de bu soru, otomatik ısrarın önüne geçer. Emeğe saygı duymak, her emeği sonsuza kadar sürdürmek demek değildir.
6. Bir sonraki adımı küçük tut
Büyük bir başarısızlıktan sonra büyük bir geri dönüş planı kulağa etkileyici gelir. Fakat insanın güveni çoğu zaman dev hedeflerle değil, tuttuğu küçük sözlerle yeniden kurulur. Yeni şirket kurmak yerine beş potansiyel müşteriyle konuşmak. “Kariyerimi değiştireceğim” demek yerine o alanda çalışan biriyle görüşmek. Yeniden sınava hazırlanmak yerine ilk hafta için gerçekçi bir çalışma düzeni oluşturmak.
Küçük adım, korkaklık değildir. Gerçeklikle yeniden temas kurma biçimidir. Üstelik bir sonraki denemeyi daha akıllı hale getirir. Büyük planlar bazen egoyu yatıştırır; küçük denemeler ise bilgi üretir.
Bu aşamada bir not tutmak faydalı olabilir. Neyi denedin, ne oldu, neyi farklı yapacaksın? Hafıza, özellikle canımız yandığında güvenilir bir arşiv değildir. Ya hatayı olduğundan büyük gösterir ya da kendimizi korumak için üzerini örter.
7. Kendine verdiğin sıfatları gözden geçir
“Başarılı insan”, “doğuştan lider”, “girişimci ruh”, “zeki öğrenci” gibi sıfatlar ilk bakışta motive edici görünebilir. Fakat işler ters gittiğinde bunlar ağır bir yük olur. Çünkü sıfatı korumak için gerçeği inkâr etmeye başlayabilirsin.
Belki daha sağlıklı soru şudur: “Ben nasıl biri olmak istiyorum?” Dürüstçe öğrenen biri mi? Sorumluluk alan biri mi? İşini ciddiye alan ama sonucunu karakterinin tek ölçüsü yapmayan biri mi? Bu tür sorular, sonucu değil davranışı merkeze alır.
Başarısızlık bazen insanın kapasitesini değil, alıştığı kimliği sarsar. Bu sarsıntı rahatsız edicidir; ama yeni bir bakış için yer de açabilir. Belki o kapının kapanması seni durdurmadı. Belki ilk kez, gerçekten hangi kapıyı çalmak istediğini sormaya zorladı.
Bir sonraki adımın kusursuz olmasına gerek yok. Sadece önceki adımdan daha bilinçli olması yeterli. Kendine şu soruyu bırak: Yaşadığın bu sonuç, senden vazgeçmeni mi istiyor; yoksa daha dürüst bir biçimde yeniden başlamanı mı?
Başarısızlık son sözü söylemez. Ama ona vereceğin cevap, hikâyenin yönünü değiştirir.
